Oorlogshistorie beter in beeld door indrukwekkend werk Stichting Doetinchem Herdenkt

DOETINCHEM - Met een hele lijst met herdenkingen, rondleidingen en andere activiteiten staat Doetinchem er bij stil dat het 80 jaar is geleden dat de Tweede Wereldoorlog eindigde en we onze vrijheid terugkregen. Diverse organisaties dragen het programma, met Stichting Doetinchem Herdenkt als grote aanjager.

Door Gerard Menting

Hoe kon het dat aan een van de zwaarste bombardementen in Nederland tijdens de Tweede Wereldoorlog maar sporadisch aandacht werd gegeven? Dat zou anders moeten, vond onder meer Karel Berkhuysen. Daarmee stond de Doetinchemmer (70) aan de basis van Stichting Doetinchem Herdenkt (SDH), die sindsdien veel heeft bijgedragen aan het onder de aandacht houden van de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog in Doetinchem.

Beter beeld
Verhalen en gebeurtenissen vastleggen en doorgeven aan toekomstige generaties, dat is sinds de start van de stichting in 2018 op indrukwekkende wijze gebeurd. Onderzoek - onder meer naar de onteigende joodse panden - interviews met ooggetuigen, documentaires, een steeds uitgebreider archief met documenten en onder meer dagboeken uit de periode gaven een beter beeld van Doetinchem in de oorlogsperiode. Berkhuysen schreef zelf boeken, zoals over het Duits kernfysisch onderzoek in Doetinchem, wat uiteindelijk kon leiden naar kernwapens, en over een illegaal telefoonnetwerk dat door het verzet werd gebruikt. SDH bracht het boek De oorlog van Jan Massink uit.

Vooral zwijgen
Interesse in de geschiedenis en dan vooral de periode rond de Tweede Wereldoorlog is er bij Karel al sinds de middelbareschooltijd. Door zijn ouders, maar ook de bevlogen geschiedenisleraar Haagsma op het Doetinchemse Gemeentelijk Lyceum speelde daarbij een rol. “Van mijn vader wist ik dat hij als 18-jarige in de oorlog bij een razzia was opgepakt en in Duitsland moest werken aan een spoorlijn. Na de oorlog werd hij als dienstplichtig militair naar Indië gestuurd. Daar werd vooral over gezwegen. Nederland moest opgebouwd worden, mensen zaten niet te wachten op verhalen over ellende en concentratiekampen. Ook wilden ouders kinderen ontzien. Maar ik voelde thuis wel dat er iets was waar niet over gesproken werd. Ik heb me altijd getroost met de wetenschap dat hij er verpleger was.”

Trauma’s doorgegeven
Juist daarom is het zo belangrijk dat het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging over die tijd, waarvan het digitaal openbaar maken begin dit jaar op het laatste moment is voorkomen door de Autoriteit Persoonsgegevens, zo snel mogelijk online toegankelijk wordt. “Ik heb er lezingen over gegeven en ben veel te weten gekomen over wat het met kinderen van oorlogsgetroffenen heeft gedaan. Zowel van daders als slachtoffers. Trauma’s die aan kinderen en ook kleinkinderen zijn doorgegeven. Als je nog langer wacht, is iedereen overleden die iets kan vertellen of iets wil weten.”

Miljoenen documenten zijn de afgelopen jaren gedigitaliseerd, over 425.000 mensen in 485.000 dossiers. “Geweldig dat dit werk is gedaan. Het is een fantastische en toegankelijke manier om de geschiedenis door te geven aan de volgende generaties.” Toch moet je nu nog eerst een afspraak maken met het Nationaal Archief en naar Den Haag reizen om een dossier in te zien. De wachtlijst is gigantisch.

Historie kennen
De geschiedenis kennen is nodig om te begrijpen wat er nu gebeurt, verwijst Berkhuysen naar het belang van kennis over het verleden. Zoals de periode voor het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, toen de Verenigde Staten daar aanvankelijk niet bij betrokken wilde zijn. Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren veel Amerikanen op Europese slagvelden gesneuveld. Daarop volgde een periode van isolationisme, de VS trok zich terug op zichzelf. “Je ziet bij Trump dat sommige dingen zich nu herhalen. Wat toen ook al gebeurde, is dat de Duitsers vanuit Mexico de verkiezingen in de VS wilden beïnvloeden. Zij hadden belang bij het voortzetten van het isolationisme. Die houding veranderde in december 1941 toen Japan Pearl Harbour aanviel. Toen had je echt een wereldoorlog.”

Documentaire bombardementen
Zijn besluit om in 1996 zijn baan bij de douane op te zeggen, gaf hem de kans om zijn jongensdroom, werken in de journalistiek, waar te maken. Bij het Gelders Dagblad zette hij in 1996 de eerste stappen, later was hij ook actief voor de toenmalige Stadsomroep. Daar werkte Berkhuysen mee aan een documentaire over de bombardementen die 19, 21 en 23 maart 1945 Doetinchem zwaar troffen. “Meer dan 150 mensen kwamen om het leven, een derde van de binnenstad werd weggevaagd. Het hoort tot de top tien van zwaarste bombardementen in ons land als je kijkt naar de verwoesting en het aantal doden. Dan is het toch raar dat er vrijwel geen aandacht voor was.”

Die kwam er wel 60 jaar na de bevrijding in 2005, onder meer met de documentaire met interviews met ooggetuigen. Later kwam hij Arie Kappert tegen die werkzaam was bij Defensie. Samen besloten ze tot oprichting van een stichting om te voorkomen dat informatie en documenten over die periode verloren zouden gaan. Die kwam er in 2018 met de Stichting Doetinchem Herdenkt. Die werd vanaf het begin gesteund door burgemeester Mark Boumans. “Daar zijn we ontzettend blij mee”, benadrukt Berkhuysen. “Hij vond het ook heel belangrijk dat er nu elk jaar op 21 maart een herdenking is van de slachtoffers van de bombardementen.”

SDH is bezig om uit te zoeken hoeveel doden er exact zijn gevallen en wie dat zijn. Onderzoekster Ingeborg te Dorsthorst heeft inmiddels foto’s van 95 procent van de slachtoffers en speurt nog naar de ontbrekenden. “We zijn in opdracht van de gemeente bezig met een boek over de bombardementen. Dat is bijna af.”

Cellen Kruisberg
Dankzij Boumans kreeg Doetinchem Herdenkt ook een eigen onderkomen, het voormalige uitvaartcentrum op de Algemene Begraafplaats aan de Eerste Loolaan. Daar is nu het informatie- en documentatiecentrum gevestigd.

Ook zijn enkele cellen in De Kruisberg in beheer bij de stichting. Daar zijn in de oorlog verzetsmensen gevangen gezet. De cel waar de Doetinchemse verzetsvrouw Iet Gerritsen met vier andere vrouwen opgesloten zat, is door de SDH zo authentiek mogelijk ingericht, onder meer op basis van haar dagboeken die door haar dochter aan de SDH zijn geschonken.

De toekomst van het cellencomplex is onzeker omdat het Rijksvastgoedbedrijf opnieuw probeert De Kruisberg te verkopen. Berkhuysen is daar bezorgd over. “Het is belangrijk dat de cellen behouden blijven, zodat we de verhalen kunnen blijven vertellen op de plek waar het is gebeurd.”

KADER: Programma 80 jaar vrijheid

Belangrijke momenten in het programma 80 Jaar Vrijheid van de Stichting Doetinchem Herdenkt in samenwerking met het Comité Doetinchem Herdenkt & Viert en/of de gemeente Doetinchem:

Vrijdag 21 maart
16.45 - 17.45 uur Herdenking bombardementen, Catharinakerk.
18.00 uur Documentaire SDH over Goos Zetsma op Regio8.

Zondag 23 maart
10.00 uur Opening expositie Bombardementen, Informatie- en documentatiecentrum, Loolaan 33.

Woensdag 2 april
Bevrijding Doetinchem
Bloemlegging door SDH bij het monument aan het Mark Tennantplantsoen.
Bloemlegging door SDH op 11 graven van gesneuvelde Canadezen op de Canadese militaire erebegraafplaats in Groesbeek.
13.30 -15.30 uur Presentatie door SDH in stadion De Vijverberg voor supportersvereniging Veur Altied.

Zaterdag 5 april
Opknappen tank in het Canadapark.

Zondag 6 april
10.00 uur Bevrijdingstocht per fiets vanaf het Informatie- en documentatiecentrum, Loolaan 33.
16.45 uur Herdenking in stadion De Vijverberg tijdens de wedstrijd Graafschap - Roda JC.

Woensdag 9 april
8.30 -10.00 uur Herdenking en onderhoud van de oorlogsgraven Loolaan, Montessorischool De Pas.

Dinsdag 15 april
20.00 uur Lezing door SDH over Doetinchemse verzetsvrouwen.

Dinsdag 29 april
18.00 uur SDH-documentaire Vermist op Regio8.

Zondag 4 mei: Dodenherdenking
18.30 uur herdenking in de Catharinakerk en daarna bij het Mark Tennantplantsoen.

Maandag 5 mei: Bevrijdingsdag
9.00 uur: aankomst estafettelopers uit Wageningen,
presentatie en opening foto-expositie De laatste ooggetuigen bij De Kruisberg.
15.30 uur: Ontvangst Canadezen In Our Fathers Footsteps bij het Mark Tennantplantsoen.

Vrijdag 15 augustus: Indiëherdenking
Bloemlegging door SDH bij het Vrijheidsmonument.
18.00 uur SDH-documentaire Het sigarenblikje op Regio8.

Het complete programma is te vinden op doetinchemherdenkt.nl.